Modern TRIZ ve Antifragilite Kavramı: Dostlar mı, Düşmanlar mı, Yoksa Dostane Düşmanlar mı?

Özet

Bu makalede Nassim Taleb'in tanımladığı Antifragilite kavramının TRIZ ile ilişkisi ele alınmaktadır. Tanımı itibarıyla antifragilite, "stresörler, şoklar, oynaklık, gürültü, hatalar, arızalar, saldırılar veya başarısızlıklar sonucunda yetenek, esneklik ya da sağlamlık açısından gelişme gösteren sistemlerin özelliğidir." Bu makale, antifragilite özelliğini mevcut sistemlere ya da oluşturulmakta olan sistemlere nasıl kazandırabileceğimizi göstermek amacıyla TRIZ araçlarının nasıl uyarlanabileceğini ortaya koymaktadır.

1. Araştırma Hedeflerinin Netleştirilmesi

Bu çok bilinen alıntı, farklı anlayış ve bilgi düzeylerini gözler önüne sermektedir. Taleb'in bulguları "Görüyorum ve hatırlıyorum" düzeyiyle nitelendirilebilir. Bu makalede yazarlar, antifragilite kavramının geliştirilmesinde bir sonraki adımı atmayı önermektedir: "Yapıyorum ve anlıyorum."

Bu araştırmada ortaya konulan sonuçlar şunlardır:

• Antifragilitenin gelişen/değişen sistemlerde olası bir davranış biçimi olarak daha geniş yorumlanması ve antifragilite kavramının kullanım sınırlarının belirlenmesi.
• TRIZ mantığı ve araçlarına dayalı heuristik oluşturma, formüle etme ve yenileme yolları — antifragilite elde etmek için heuristik geliştirmeye yönelik metodolojik öneriler.

2. Antifragilite Kavramı

Antifragil sistemlere sosyal sistemler, evrim, kültür, siyasi sistemler, teknolojik inovasyon süreci, kurumsal hayatta kalma, hukuk sistemleri, insan bedeni ve psikolojisi vb. örnek verilebilir.

Örnek 1 — Zamanda Koordinasyon ve Antifragilite

Aşırı telafi (overcompensation), antifragilitenin önemli araçlarından biridir. TRIZ'in Artan Koordinasyon Trendi (alt trend: ritimlerin koordinasyonu) uygulandığında bu mekanizma çok daha net anlaşılmaktadır. Yorgunluk ve telafi döngüleri art arda düzenlendiğinde antifragilitenin koşulları ve sonuçları belirginleşir. Sıranın değişmesi durumunda sonuçların tamamen farklılaşacağı ve hatta antrenman fazlalığı etkisinde olduğu gibi bozulmaların yaşanabileceği de önemle vurgulanmaktadır.

Örnek 2 — Uyumlu Eylemsizlik: Antifragilitenin Bir Mekanizması Olarak

Jerome M. Siegel'in öne sürdüğü bir hipoteze göre uyku bir "Uyumlu Eylemsizlik"tir. Bu uyum, tanımlanamayan gelecekteki stres/etkiler için gerekli olduğundan, yazarlar Uyumlu Eylemsizlik'in antifragilitenin mekanizmalarından biri olarak değerlendirilebileceğine inanmaktadır. Benzer şekilde, metal ürünlerdeki kalıntı gerilimleri gidermek ya da seramik karışımlarını homojen hâle getirmek amacıyla uygulanan "yaşlandırma" işlemi de bu mekanizmanın sanayi dünyasındaki yansımasıdır.

Örnek 3 — Hadfield Çeliği

Hadfield çeliği (manganez çeliği olarak da bilinir), ortalama %13 manganez içeren bir çelik alaşımıdır. Bu malzeme, yüksek darbe direnci ve aşınmaya karşı olağanüstü dayanıklılığıyla tanınmaktadır. Darbe koşullarında yüzey sertliği üç katına kadar artarken, genellikle sertlikle birlikte görülen kırılganlık artışı yaşanmaz. Antifragilite, manganez ile alaşımlamanın plastik deformasyonda ikizlenme oluşturmasından kaynaklanmaktadır; bu ikizler mikro çatlakları önler ve aşınma direncini artırır.

Örnek 4 — Kendiliğinden Kilitlenen Düğümler

Kendiliğinden kilitlenen düğümler dağcılık, balıkçılık, denizcilik, cerrahi ve makrame gibi çeşitli alanlarda uzun süredir kullanılmaktadır. Bu tür düğümlerin temel fikri, kendi kendine kilitlenen bir mekanizma oluşturmaktır: halata ne kadar çok kuvvet uygulanırsa düğüm o kadar sıkılaşır.

3. Antifragilite Geliştirmek için TRIZ Araçları

Antifragilite geliştirmek için İcatçılık İlkeleri heuristik oluşturmada kullanılabilir. Bu ilkeler stres/etkiden ÖNCE, SIRASINDA ve SONRA uygulanacak şekilde düzenlenmektedir. TRIZ araçlarının bu şekilde yapılandırılması, antifragil sistemler tasarlamaya yönelik sistematik bir yaklaşım sunmaktadır.